STRUKE:

kemijska formula

ilustracija
KEMIJSKA FORMULA - a) i b) detaljni i skraćeni oblik strukturne formule mliječne kiseline; c) i d) dva oblika njezine stereokemijske formule; e), f) i g) Fischerova potpuna i skraćena te Haworthova projekcijska formula D-glukoze

kemijska formula, skraćeni oblik prikazivanja sastava i strukture molekula, iona ili općenito formulskih jedinki tvari s pomoću simbolâ kemijskih elemenata. Tako npr. formula H2O označuje molekulu vode, koja se sastoji od dvaju atoma vodika (simbol H) i jednog atoma kisika (simbol O), ali se katkad tom formulom označuje i sama tvar voda. Kemijske se formule razlikuju prema informacijama koje pružaju. Empirijska formula pokazuje samo relativne omjere broja pojedinih atoma u jedinki, a određuje se na temelju masenih udjela pojedinih elemenata u spoju dobivenih elementarnom analizom. Molekularna formula pokazuje točan broj atoma u jedinki (molekuli), a određuje se iz empirijske formule i poznate mase molekule. Budući da se danas mase molekula rutinski mjere, empirijska formula praktički je potpuno izgubila na značenju. Strukturna formula prikazuje način povezivanja atoma u molekuli, a određuje se nakon identifikacije funkcijskih skupina (alkoholna, aldehidna, kiselinska, aminska i dr.), najčešće spektroskopskim tehnikama. Stereokemijska formula prikazuje prostornu orijentaciju atoma u molekuli različitim vrstama projekcija koje uključuju mnoge dodatne konvencije. Prostorni raspored atoma izravno se određuje difrakcijskim metodama strukturne analize.

Pojedine se vrste kemijskih formula mogu prikazati na primjeru mliječne kiseline. Njezina empirijska formula, CH2O, pokazuje da na jedan atom ugljika dolaze dva atoma vodika i jedan atom kisika. Molekularna je formula te tvari C3H6O3 i pokazuje da u molekuli ima ukupno 12 atoma (3 ugljikova, 6 vodikovih i 3 kisikova), ali ne odaje ništa o njihovoj međusobnoj povezanosti. To se vidi tek iz strukturne formule, koja može valencijskim crtama detaljno pokazivati povezanost svih atoma, ali je u pravilu djelomično ili potpuno skraćena. Konačno, mliječna se kiselina prikazuje s dvije stereokemijske formule, jer su s obzirom na prostornu orijentaciju atoma moguća dva oblika molekule. Stereokemijska formula često se pojednostavnjuje izostavljanjem simbolâ nekih atoma, ali uz poštivanje određenih konvencija. Tako se molekula glukoze s empirijskom formulom CH2O i molekularnom formulom C6H12O6 najčešće prikazuje jednom od projekcijskih stereokemijskih formula.

kemijska formula. Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2018. Pristupljeno 19.10.2018. <http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=31153>.